Мақала авторы

Гульсим Иманалинова

«АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫНЫҢ ТАЛДЫҚОРҒАН ҚАЛАСЫ БОЙЫНША БІЛІМ БӨЛІМІ» МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕСІНІҢ «№2 ОРТА МЕКТЕП» КОММУНАЛДЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕСІ

Ұлы даланың нар тұлғасы - Нұрмолда Алдабергенов

Кіріспе бөлім

    Қазақ «Туған жерге туыңды тік» деп бекер айтпаған. Патриотизм кіндік қаның тамған жеріңе, өскен ауылыңа, қалаң мен өңіріңе, яғни туған жеріңе деген сүйіспеншіліктен басталады. Сол себепті, мен «Туған жер» бағдарламасын қолға алуды ұсынамын. Оның ауқымы ізінше оп-оңай кеңейіп, «Туған елге» ұласады.

   Бағдарлама неге «Туған жер» деп аталады? Адам баласы – шексіз зерденің ғана емес, ғажайып сезімнің иесі. Туған жер – әркімнің шыр етіп жерге түскен, бауырында еңбектеп, қаз басқан қасиетті мекені, талай жанның өмір-бақи тұратын өлкесі. Оны қайда жүрсе де жүрегінің түбінде әлдилеп өтпейтін жан баласы болмайды.

   Туған жерге деген сүйіспеншілік нені білдіреді, жалпы, бағдарламаның мәні неде? Бұл білім беру саласында ауқымды өлкетану жұмыстарын жүргізуді, экологияны жақсартуға және елді мекендерді  абаттандыруға баса мән беруді, жергілікті деңгейдегі тарихи ескерткіштер мен мәдени нысандарды қалпына келтіруді көздейді.

   Туған жердің әрбір сайы мен қырқасы, тауы мен өзені тарихтан сыр шертеді. Әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар. Әрбір өлкенің халқына суықта пана, ыстықта сая болған, есімдері ел есінде сақталған біртуар перзенттері бар. Осының бәрін жас ұрпақ біліп өсуге тиіс.

Алдынғы толқын ағалар, кейінгі толқын інілер – деп данышпан атамыз Абай айтқандай , алдына қараса – еліне аға болғандары да , қазір болып жүргендерді де, Құдайға  шүкір , баршылық. Олардың әрқайсысының үлкен де, өнегелі өмір жолы – кейінгілерге қалдырған тағылым – тәлімі мол . Әрине, бәрін айтып, хатқа тізіп шығу мүмкін емес . Өткенді білмесең болашақты болжау қиын . Адамдар да, тарих та сол өткеннен тағылым алып, өмір жалғаса береді.

Бүгініміз бүтінделіп, келешегіміз кемелденіп жатқан шақта , жаңа әлемдегі жаңа Қазақстанды өркендету жолына нақты шыққанда, халық үшін ерен еңбек қайраткер ағаларды еске алу парыз деп ойлаймын. Себебі, қазақ үшін елдің  тірегі-ер , тұрағы – жер екені ықылым заманнан бері  белгілі шындық. Жетісу жер жанатты – деп, тегін айтылмаса керек.  Жетісу жері тылсым  табиғатымен ғана емес . Алатаудай  мәртебесі биік азаматтарымен ,әдебиет, мәдениет, өнер қайраткерлерімен, ақын жырауларымен де талайды тамсандырып келе жатқан өлке.

   Есімі Жетісу жерінде ғана емес, бір кезде бүкіл Одаққа белгілі болған қазақ елінің ардақты ұлы – Нұрмолда Алдабергенов  ағаның туғанына биыл 115 жыл толса, өмірден өткеніне 54 жыл болады екен.  «Әрбір ісі маңызды, жақсылыққа бастаған, тудырған талай  аңызды, осындай біздің  жақсы адам» - деп  жырлаған Сәбит Мұқанов Аңыз адам атты эпостық поэмасын арнаған екен. Шынында Нұрекенің туа біткен таланты-ел басқаруға жаратылған жандай еді. Оқуы  аз болса да өмірден тоқығаны мол ,азаматтығы мен еңбекқорлығы, ұйымдастырушылық қабілеті, адамдар мен лезде тіл табысып, өзіне  үйіріп алатын жаймашуақ кеңпейілдік қасиеті – оны дала академигі, аңыз адам дәрежесіне жеткізді. Нұрекең бұл  атақты қазіргідей  сатып алған жоқ, оны халық өзі берген болатын.

 

 

 

1.1.  «Нар тұлға» (Нұрмолда Алдабергеновтың өмірі мен қызметі)

      Өткен ғасырда ерен еңбектің үлгісін көрсетіп, аты аңызға айналған  Нұрмолда ата  Алматы облысының Кербұлақ ауданы,  Малайсары шағын қыстағында 1906 жылы  дүниеге  келген. Жеті жасында шешесінен, ал 1913 жылы әкесінен айырылды. Аса ауыр жағдайға түскен Н.Алдабергенов 12 жасында байға жалданып, 20-ға толғанша мал бағуға мәжбүр болды.

    1928-30  жылдары аралығындағы Түркістан-Сібір темір-жолы құрылысында жұмыс істеді. Осы жылы ол Шұбар ауылына көшеді.1930  жылдың қараша айында жалпы Шұбар ауылының жиналысы өтіп, көпшіліктің еркін тілегімен «Жаңаталап» ауылшаруашылық бірлестігі ұйымдасты. Бұл бірлестік 40 үйді біріктірді. Барлығы 500 гектар жері болды, соның ішінде 200 гектар егістікке жарамды жер. Бұл шаруашылықта: 14 жылқы, 3 түйе, 2 өгіз, 7 ағаш соқасы болды. Осының барлығын ұйымдастырушысы болған Н.Алдабергенов, Есбосын Тынышпаев, Дархан Есбосынов, Бибіқатша Еркінбекова, Байсары Қормасов, Сауман Ноғайбаева  сынды азаматтарымыз қазіргі таңда өндіріс озаттары болып табылады. Сауман Ноғайбаева-Еңбек Ері, Құмарбек Отарбаев, Қарабаев колхоздың атақты шабандары.

     «Жаңаталап» ауыл бірлестігін ұйымдастыру кезінде Н.Алдабергенов қатардағы колхозшы еді. Ол өзін еңбекқор, адал, ауыл бірлестігін ұйымдастыруда белсенділік көрсетті. Осыны көрген колхозшылар  1934 жылы Н.Алдабергеновты бригадир етіп сайлады. Бұл қызметте ол жақсы ұйымдастырушы, қайырымды жолдас бола білді. 1935 жылыдың  20 қарашасынада «Жаңаталап» бірлестігінің мүшелері оны колхоз төрағасы етіп сайлады. 1935 жылдың соңында үкімет 12 сиыр,30 өгіз,15 жылқы берді. Нұрмолда алғашқы күннен-ақ   барлық  табыстың кілті қарапайым шаруаның қолында екенін жақсы түсініп, халықты еңбекке ынталандырып, соңынан ерте білді. Дені қолмен жасалатын тіршіліктің  ішінде  шаруа десе ішкен асын жерге қоятын  Нұрекең жүрді.  Бірнеше жылдың ішінде-ақ  еккен егіннен, өсірген малдан  әжептеуір  табыс тауып, колхозшылардың тұрмыс деңгейі түзеле бастаған. 1940 жылдың өзінде егілген қант қызылшасының әр гектарынан  орта есеппен 450 центнерден өнім жиналған. Бұл сол кездегі рекордтық көрсеткіш  еді.  Колхозшылардың  көңілінде ертеңгі күнге деген сенім пайда болып,   жаңаша өмір сүріп, еңбек етуге құлшыныстары ұлғайды. Бұл колхоздың орталығы  Шұбар  деп аталатын. Алайда аяқ астынан батыста соғыс оты бұрқ етіп, ауылдың  азаматтары елдің шетіне келген жаумен соғысуға аттанды. Солардың қатарында   колхоздың бастығы Нұрмолда  Алдабергенов те   бар еді. 

      Жауынгерлік тапсырманы үлгілі орныдағаны үшін Н.Алдабергенов «Ерлігі үшін», «Жауынгерлік еңбегі үшін», «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» үкімет наградаларымен марапатталды. 1945 жылдың қарашасында Кеңес Әскері қатарынан оралды. Дәл осы жылы «Жаңа талап» ауылшаруашылық артеліне қайтадан төраға  болып сайланды. Осы кезде Нұрмолданың жұмысты ұйымдастырғаны соншама, ол колхозды миллионер дәрежесіне жеткізеді. Жеткізіп қана қоймай, бірде-екі, екіні-үш жасай жүріп, колхозшылардың әлеуметтік-мәдени жағдайын көтеруге, рухани көңіл-күйін өсіруге аса көңіл бөлді. Ең алдымен оларға керегі баспана еді. Үйлер салдырып, су құбырын тарту, монша салу, электр жарығын жеткізу істері өріс алды. Сол мақсатты жүзеге асыру үшін қаражат көзін тапты. Егіс көлемі арттырылды, мал басы өсті, құрылыс қарқын алды, мектеп үйі, мәдениет ошақтары, қоралар салынды. Әсіресе, қант қызылшасының өнімі арттырылды. Бұл дақылды өсіру шаруашылық даңқын асырып, бүкіл Одаққа әйгілі етті. Нәтижесінде 1948 жылы алты адам Социалистік Еңбек Ері атағына ие болды. Нұрмолда Алдабергеновта Алтын Жұлдыз медалін омырауына тақты, беделі бұрынғыдан да арта түсті.

Н. Алдабергенов 1940 жылдан бері Кеңес одағының Коммунистік партиясының мүшесі. 1946 жыл ол партияның пленумының мүшесі болып сайланды. 1939 жылдан жергілікті жердің Кеңес депутаты болды.

       1950 жылдың бас кезінде Жаңа талап артелінде ірі қара мал басы 351-ге жетті, соның ішінде 100 сиыр, сонымен қатар 2113 бас қой ,137 бас жылқы болды.

        Ал егістік жерлері 630 гектарды құрады. 1930 жылдармен салыстарғанда, екі есе кеңейген. Колхоздың күшейген кезінде, яғни 1950 жылы жаңа Талап ауыл шаруашылық артелінің ақшалай табысы 912 мың 161 рубльді құрады. Сол кездегі ақшалай табыстың негізгі көзі егіншілік, дәлірек айтқанда  қант қызылшасы еді. Бұдан 1950 жылы артель 594 сом ақша алды.

        Бұл бірлестікте 166 ғана болған. Осында Тәттібек Жетпісбаев, Аппақ Мүсәпіров, Саумал Ноғайбаева, Зәріш Дайырова, Сара Әлімбекова және т.б ауыл шаруашылықтың шеберлері туып өскен. 1950 жылдың қыркүйек айында қуаты ауыл шаруашылығы артельдері – «Жаңаталап», «Қызыл ту», «Жаңалық» ірілендіріліп Сталин атындағы колхоз болып ұйымдасты, Н.Алдабергенов оның төрағалығына сайланды. Ірі шаруашылықтың да іргесін сөгіп, қабырғасын қиратып алмай, оның мүшелерін жұмысқа жұмылдыра білді, табыстан табысқа жеткізді. Шұбар ауылының атын аудан, облыс қана емес, республика, одан әрі Одаққа кең тарап, дүркіреді.        Н. Алдабергенов басқарма төрағасы ретінде колхоз өндірісінің қиын процесстерін механизациялауға үлкен көңіл аударды. Колхоз өндірісінің барлық салаларындағы көрсеткішті көтеру үшін электр қуаты қолдана бастады. Еңбекшілер өз колхозының материалды және мәдени түрде дамыта білді.

        Колхозшылар талабы бойынша басқарма   1956-1960 жылдары көпшілік монша, қонақ үй, 130 орындық  ясли-бақша, жүз орындық мектеп-интернат, тігін және аяқ киім шеберханаларын,  55 орындық аурухана, 440 орындық екі қабатты мектеп бой көтерді . Барлық бригадалар мен фирмаларда оқу отаулар, колхоз орталығында кітапхана, 2000 радио нүктесі, 50 нөмерлі телефон коммутаторы іске қосылды. Колхозда шаштараз ашылды, 2 қабатты мектеп, тұрмыстық комбинаты бар қонақ үй, дәріхана, дүкен, бала – бақша және мал шаруашылығына арналған құрылыстар салынады. Колхоздың барлық үйлеріне радио желісі жүргізілді, барлық бригадалар мен фермаларға телефон тартылды, колхоздың 2 тұрғынында «Победа»,7 тұрғынында «Москвич» автокөліктері пайда болды,87 адам мотоцикл мінді,652 адамда велосипед болды. Осының барлығы колхоз тұрғындарының ауқатты және мәдениетті тұрмысын айғақтайды.

        Екі маман, екі агроном, жеті мал, студенттер бар. Колхоздың жоғары оқу орнына 10 адам жіберілді. Нұрмолда Алдабергенов жай шаруадан ірі колхоздың басшысына дейін өсті.

       Оның есімі тек Республикаға ғана емес бүкіл Кеңес Одағына, тіпті  шетелдерде де таныс болды. Нәтижесінде, Н.Алдабергенов 1958 жылы екінші рет Социалистік Еңбек Ері атағын алып, Шұбар ауылында қола бейнесі орнатылды. Сонымен бірге екі мәрте Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен, КСРО Бүкілодақтық Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің үлкен Алтын және бес  кіші қола медальдарымен және басқа да медальдармен, сондай-ақ Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен үш рет марапатталды. 1956 жылдың желтоқсан айында Алдабергенов жолдас Азия мен Африка елдерінің ынтымақтастық кеңестікте делегация құрамында болып, мүшесі ретінде келесі елдерде делегат болды: 1950 жылы ауылшаруашылық делегациясы құрамында Румынияда, Венгрияда; 1956 жылы Египеттен қайтар жолда Будапештте болды. 1960 жылы Үндістанда өткен халықаралық ауылшаруашылық көрмесіне қатысты. Үндістанның Премьер-Министрі Дж. Нердудің қабылдауында Ворошилов, Козлов, Н.С.Хрущевтармен  бірге болған. Ауылшаруашылық делегациясы құрамында Н. Алдабергенов Украинада, Белорусияда, Мәскеу облысында, Кавказда, Ставрополь аймағында, Қырғызстанда т.б республикаларда болып қайтқан.

        1951 жылы колхозға  Венгрия делегациясы, 1952 жылы Румыния делегациясы, 1953, 1955, 1956 жылдары Қытай Халық  Республикасының, 1956-1958 жылдары Монғолия, 1957 жылы Неаполь делегациясы, 1959 жылы Оңтүстік Африкадан Гвинея делегациясы,   1960 жылы Польша ауылшаруашылық Министрлігінің делегациясы келген болатын. 1959 жылы Чехословакия журналисттері колхоз жетістіктерімен танысып қайтты.

       Нұрмолда Алдабергенов Сталин атындағы колхозды 1961  жылға дейін басқарды. Осы кезде ол қудалаушылыққа да ұшырайды. Өкімет басындағы Никита Сергеевич Хрущевтің «Ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс» болып тұрған кезінде өзінің қажыр-қайратымен оның назарына ілігіп, шетелдік сапарларда Елбасымен бірге шығып жүреді. 1964 жылдың қазан айында Хрущев биліктен кеткеннен кейін ғана Киров ауданында артта қалған Карл Маркс атындағы колхозға төраға болып сайланады. Ол қысқа мерзім ішінде колхоздың экономикасын көтеріп, оны озаттар қатарына алып шығады.

         1965 жылдан өмірінің соңына дейін Н.Алдабергенов (Кров) Қазіргі Коксу ауданының К.Маркс  атындағы колхоздың председателі болып істеді.

          Қабілетті де тамаша ұйымдастырушы іскер Н.Алдабергенов өзінің өмірлік бай тәжірибесі мен талантын артта қалған колхозды өркендетуге сарп жұмсап колхоздың ішінде-ақ колхоз еселеп өсіп-өркендеудің даңғыл жолына түсті. Көріксіз көшелер асфальт көше бойларында бағдар шамдар жарқырады. Жұпыны үйлердің орнына сәнді үйлер тұрды. Колхозшылардың тұрмысы жақсарып тұрмысы түзелді.

          Н.Алдабергенов туған жеріне ту тіккен Отанының тамаша патриоты еді. Бірақ сұм ажал 1967 жылы 17 қарашада арамыздан 61 жасында алып кетті. Оның денесі Мұқыры ауылының Оңтүстік жағына қойылып,  оған мрамырдан ескерткіш қойды.

 

 

 

 

 

1.2 Нұрмолда Алдабергеновтің мемориалды мұражайы

Алматы облысы Ескелді ауданындағы бұрынғы Шұбар (1977 жылға дейін) қазіргі Алдабергенов ауылында орналасқан. Алматы облысы Ескелді ауданы Алдабергенов ауылындағы екі мәрте Еңбек ері Нұрмолда Алдабергеновтің мемориалды мұражайы Жетісу өлкесіндегі көрнекті мәдени орындардың бірі. Алматы облысы Ескелді ауданы Алдабергенов ауылындағы екі мәрте Еңбек ері Нұрмолда Алдабергеновтің мемориалды мұражайы Қазақстан Республикасы Коммунистік Партиясының бірінші хатшысы Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың қолдауымен 1986 жылы Қазақ ССР Министрінің қаулысымен ресми түрде колхоз тарихындағы қоғамдық музей болып құрылды. Оған ауыл шаруашылығының өндірісін ұйымдастырушы, қоғам қайраткері, екі мәрте Социалистік Еңбек ері, екі рет Ленин және Еңбек қызыл Ту ордендерімен, 6 рет Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің Үлкен Алтын медалімен марапатталған Нұрмолда Алдабергеновтің есімі берілді. Музей орналасқан ғимараттың жалпы ауданы 3978 шаршы метр, экспозиция қойылған орынның көлемі - 9,2 шаршы метр. Қазір мұражайда 4706 мұрағат бар. Ондағы жәдігерлер жыл өткен сайын толыға түсуде. Мұражай Қазан революциясының қарсаңындағы Қазақстанның әлеуметтік экономикалық жағдайы, Кеңес өкіметі кезіндегі, кейінгі әлеуметтік өзгерістер, жаппай ұжымдастыру жылдары, ұжымдық қозғалыстың даму жылдары тақырыптарына орай топтастырылып, безендірілген 4 зал мен 4 бөлмеден тұрады. Мұнан өзге бірнеше зал, бөлме, бөлім, бұрыш бар. Онда нар тұлғаның өмірі мен еңбек жолы туралы, шаруашылықтың экономикасы мен мәдениетінің даму кезеңін, еңбек адамдарының тұрмысқа қажетті бұйымдары және еңбек құралдары жинақталған. Сонымен қатар Жетісу өлкесіне танымал батыр, би ақын бабаларымыздың тарихи өмірінен және Нұрмолда Алдабергеновтің үзеңгілестері, халық ақындары, ұлы жазушылар, мемлекет қайраткерлері, шетелден келген қонақтармен бірге болған сәттерінен мағлұмат береді. Мұражай кіреберісіндегі бөлмеде мемлекеттік рәміздер - еліміздің Туы, Елтаңбасы, Гимні орналастырылған. Ол тәуелсіздіктің 20 жылында жеткен жетістіктерді баяндап тұрғандай. Келесі залда Жетісу жеріне танымал әулие батыр бабаларымыз Ескелді би, Балпық би, Қабылиса жырау және олардың шәкірттерінің суреттері ілінген. Осы залда Балпық бидің алтыншы ұрпағы Н. Алдабергеновтің балалық шағы мен кемелденген кездерінен сыр шертетін диограмма мен бюсті орналасқан. Келесі залда Н. Алдабергеновтің еңбек жолы Түркістан-Сібір теміржол құрылысы мен алғашқы колхозды ұйымдастырған колхоз мүшелерінің суреттері ілінген. Одан кейінгі бөлмедегі халқымыздың тұрмыс-тіршілігі, мәдениеті мен қолөнер туындылары көрермендерді қызықтырады.

Келесі бұрышта Ұлы Отан соғысында Украина жерін азат етуде, жауға пулеметпен оқ жаудырып ерен ерлік көрсеткен Кеңес Одағының батыры, осы елді мекенде туып-өскен Матай Байысұлының мүсіні қойылған. Сонымен қатар соғыс кезіндегі тылдағы өмір, мал шаруашылығын ұйымдастыру, суландыру жүйелерін жүргізу, ауыл мәдениетін көтеру, колхозшылардың тұрмысын жақсарту сияқты жанкешті еңбектері баяндалған.

Екінші қабаттағы колхозды басқарған бес колхоз бастығының портреті және Н. Алдабергеновтің жұмыс бөлмесі келушілердің назарын ерекше аударады.

Үлкен залда 19 Еңбек Ерінің портреті төрден орын алған және олардың қол жеткен табысын баяндайтын бұрыштар көркемделіп қойылған.

Мұражай тарихында өшпейтін орын алған көрнекті қоғам қайраткері Д.Қонаевтың 1986 жылы мұражайға келуі және қолтаңбасы көркемделіп қабырғаға ілінген. Сондай-ақ, 1988, 1995, 2002 жылдары Қазақстан Республикасының бірінші Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев үш мәрте Алдабергенов ауылында және мұражайында болып, өзінің қолтаңбасын қалдырды. Елбасының Н. Алдабергеновтің 100 жылдық мерейтойына жіберген құттықтау хаты да келушілердің назарын аудармай қоймайды. Бұл мұражайға арнайы келген көптеген қоғам қайраткерлері мен қазақтың классик жазушылары ауылдың табысына тәнті болып, республикадағы шаруашылық басшылары мен шетелден келген қонақтар озық тәжірибесін үйренген. Мұражай экспозициясында тұрған әр жәдігер құнды. Өткен күндердің белгісі кейінгі ұрпаққа мол мұра. Тәуелсіз Қазақстанның жастарына өткен тарих, баға жетпес құнды материалдар мәліметтер беріп, олардың отаншыл, ұлтжанды, еңбекқор болып өсуіне ықпалын тигізері сөзсіз.

Қорытынды

 

        Қорыта келе, Нұрмолда Алдабергенов туған жеріне ту тіккен Отанның тамаша патриоты болды. Ел үшін туған ерді халық құрметтеген, оның ерлігін, даңқты есімін мақтаныш етеді. Нұрмолда Алдабергеновты мәңгі есте қалдыру үшін облыс орталығы Талдықорған қаласында бір көше, Қарабұлақ кентінде бір көше мен мектепке, Балпық би кентінде бір көше мен мектепке, Шұбар ауылы – Алдабергенов ауылы деп атады, 1984 жылы Алдабергеновтың мұражайы ашылды. «Жақсының аты, ақынның хаты өлмейді» деген осыда. Мұражайды ашқан Жанатов Көшкінбай Жанатұлы болды.

       1976-1986 жылдары Нұрмолда Алдабергеновтың 70-80 жылдығы облыс көлемінде атап өтілсе, 1997 жылы 90 жылдығы, 2007 жылы 100 жасы республика көлемінде аталып өтілді.

       Міне, бүгін Нұрмолда Алдабергеновтың туғанына 115 жыл, ал дүние салғанына 54 жыл толып отыр, оның Отанына сіңірген еңбегі, жарқын да жайдарлы жүзі, үлкенге ілтипат, кішіге қамқорлығы ұмытылмақ емес. Нұрмолда Алдабергенов бүкіл қазақ халқының мақтанышы екені даусыз.

 

 

 

 

 

 

  • 41
Жедел желі
+7 775 007 54 41

Бос мұғалімді іздеу...

Daryn.Online

Қосымшаны жүктеу
Жүктеу