Мақала авторы

Роза Куанышовна

Курбангалиева Роза Куанышовна Ақтөбе облысы,Қарғалы ауданы "Сазды орта мектебі" ММ , Бастауыш сынып мұғалімі

Пластмасса қалдықтарына жаңа өмір силау

Кіріспе

Табиғаттағының бәрі ақиқат, бәрі заңды,

                                бәрі орынды, бәрі шындық ал, адасу

                                          мен жаңылысу тек қана адамда болады”   

                                                                                                            Гёте

 

Адам баласының кез-келген шаруашылық әрекеті әр түрлі қалдықтармен биосфераны ластайды, бұл халықтың денсаулығы мен өміріне, флора мен фауна түрлерінің қысқаруына, қоршаған ортадағы тепе-теңдікке қауіп-қатер тудырады. Көң үйінділерін, өнеркәсіп тастандыларын, қоқыстарды, қала шөп-шаламдарын тек қоршаған ортаны бұзатын ластағыштар деп санауға болмайды, олар құнды шикізат көздеріне жатады. Тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеу, олардың нақты жиналған көлемін азайтпайды. Олар үнемі арамызда болғандықтан тұрғындардың денсаулығы мен өміріне едәуір қауіп төндіреді. Елді мекендерде тұрмыстық қалдықтар үшін сынақ алаңдарының жоқтығы немесе олардың экологиялық, санитарлық - эпидемиологиялық талаптарға сай болмауынан барлық жерде кездейсоқ қоқыстардың пайда болуына әкелуде. Заман талабына сай оларды пайдалы бұйымдарға айналдыру маңызды мәселе болып табылады. Әсіресе, пластмастан жасалған  ыдыстарды пайдаланып болған соң, қоқысқа тастамас бұрын өз қажеттерімізге жұмсау мүмкіндіктері бар.

Зерттеу өзектілігі: Табиғатта өте тамаша бір қасиет бар. Оның өзі бөліп шығарған қалдықтардан біздің көмегімсіз-ақ өзін-өзі тазартып ала алады.  Ал адам баласының бөліп шығарған көң-қоқсығынан ақыл-оймен өмірге келген халық шаруашылығының улы, зиянды қалдықтарынан өздігінен тазалауға табиғатта шама жоқ. Адамдар күн сайын тау-тау қылып күл-қо­қысқа тастайтын пластмасса құты­­лар жер бетінде 100 жылға дейін, кәдімгі полиэтилен пакеттері 200 жылдан астам уақыт бойы шірімей, жатып алады екен. Ал  консерві қалбырлары мен шыны сынықтары 1 мың жылға дейін жер қойнын ластап, «жегі құрт­ша» топырақ құнарын жеп жатады. Ағаш жапырақтарын жаққанда ауаға улы заттар таралады. (ангидрид, бензопирен, күкіртті сутек және диоксин). Оның түтіні 1 м-ге ғана көтерілетіндіктен көбінесе жас балалардың тыныс алу жолдарына және ойлау қабілеттеріне кері әсерін тигізеді.

 

Қазіргі кезде миллиондаған пластмасс шөлмек өндіріліп, лақтырылып жатыр; кішкентай қалалардың өзінде айына 20 тоннаға жуық пластик шөлмектер лақтырылады екен; Қазакстанда қазіргі уақытта 100 млн. тонна тұрмыстық және 25 млрд. тонна өндірістік қалдықтар құралған.

Бүкіл әлемде тұрмыстық қалдықтардың ішінде пластмасса қалдықтарының қоры басқа қалдықтармен салыстырғанда айтарлықтай жоғары. Қазақстан үшін бұл жаңа бағыт, бірақ екіншілік полимер болып табылатын барынша арзан шикізатты алуға деген қызығушылыққа жету айтарлықтай қол жетім, сондықтан екіншілік өңдеуге қолданылатын құрал-жабдықтар мен әлемдік технология мен тәжірибелердің үлкен пайдасы болуы мүмкін.

Зерттеу объектіміз: бос, керек емес пластик шөлмектер.
        Зерттеу болжамы: Егер бұл жұмыс іске асар болса, қоршаған ортамыздың тазалығын сақтау жолдарын, қатты тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеу жолдарын тауып, Қазақстанның экономикасына пайдасы болары сөзсіз. Қазақстанның болашағы біздің қолымызда.

Жұмыстың мәні мен қолданбалы құндылығы: мектеп оқушыларын бізді қоршаған табиғатты аялап, ластамауға шақыру, қол еңбекті дағдыландырып төселдіру, заттардың тарихын айтып, білімдерін кеңейту.

Жұмыстың мақсаты: Пластмасса қалдықтарын, соның ішінде сусындарға арналып пластмассадан жасалынған шөлмек қалдықтарын, сабын салғыштарды, кірлендерді әртүрлі құрылыс материалдары мен бұйымдарды алудың қолайлы жағдайларын анықтау.

Жұмыстың міндеттері:

  • Пластмасс шөлмектердің адам өміріндегі рөлін айқындау;
  • Пластикалық шөлмектердің пайда болу тарихын және олардың 

          қолданылуын анықтау.

  • Пластик шөлмектерге екінші қолданыс көздерін табу;
  • Қоқыс қалдықтарына жеткізбей пластик шөлмектерін пайдаға асыру.

 

 

 

 

 

ІІ Зерттеу бөлімі

 

2. 1 Пластмасс өнімдер туралы түсініктер

 

41 жыл бұрын адамзат пластик шөлмекті ойлап тапты. Алғаш үлгілер 135 гр салмақты тартты (қазіргілерден 96% ауыр). Қазір пластик шөлмектер 69 грамм тартады. Қазіргі таңда мыңдаған шөлмектер өндіріліп, лақтырылып жатыр. Кішкентай қалалардың өзі айына 20 тоннаға жуық пластик шөлмектер лақтырады. Жылдан жылға пластик шөлмектерінің қоқысы 20% артып келеді. Қала көшелеріндегі күл қоқыстар бізді еріксіз ойға қалдырады: пластикалық шөлмектер адамға не әкеледі – пайда ма әлде зиян ба? 

Описание: /upd/2016/1110/147876204758241e3f3f3b54.75763189.png

 

       Металдардың тарихы ескі дәуірлерден бастау алып, мың жылдардан бері адамзатқа таныс екенін білеміз. Ал синтектикалық заттардың шыққанына 60 жылдай уақыт өтсе де, өмірімізге белсене араласып, каучук, резина, силикон, химиялық талшықтардан басып озғаны айдан анық десе болады. Міне, айналамыздағы заттарға көз жүгіртетін болсақ, мысалы: қаламсап, фломастер, теледидар қорабы, магнитофон мен радиоқабылдағыштар, ойыншықтар, ыдыс-аяқтар, жиһаз және көптеген тұрмыстық бұйымдардың пластмассадан жасалатыны осының дәлелі болмақ.

Атмосфералық коррозияға, қышқылдар мен сілтілерге төзімділігі, әр түрлі пішінге келетіндігі, тығыздығы төмен болып, дәмі де, иісі де болмауы, жақсы боялып, жылу, электр изоляциялық қасиеттерге ие болуы – пластмассаның ең басты артықшылықтары болып табылады.

Пласмасса – шикі мұнайдан алынатын қосынды болып табылады. Полиэтилен – қаптама, шелек, сөмке жасау үшін қолданылады.
Перпекс (акрил спиртінің ерекше түрі) – көру линзасы, иллюминатор әйнегі, қауіпсіздік белдігін жасау үшін қолданылады. Полиэстр – мата пен шыны талшық өндіру үшін, Полистирол – бір рет қолданылатын ыдыстарды жасау үшін, Эпоксидті смола – берік желім жасау үшін, Акрилдер – бояғыштар мен кейбір киім түрлерін өндіру үшін, Полихлорвинил – құбыр, шланг, көліктердің жабындарын өндіру үшін қолданылады. Поливинилхлорид – пластмассаның бұл түрінен су өткізбейтін плащ, клеенка, скатерть, салфетка, линолеум, еден плиткалары, лак, эмаль, клей т.б. алуға болады.  Полистирол – қатты, мөлдір, шыныға ұқсас зат.  Органикалық шыны - қатты, жеңіл және мөлдір пластмасса. Полиэтилен –көп таралған синтетикалық материалдардың бірі. Ол жеңіл, мықты, ешқандай иіссіз. Өнеркәсіпте полиэтиленнің екі түрін қолданады: 1. Тамақ өнімдерінде. 2. Күнделікті өнеркәсіпте. Полиэтилен технология сабағында және сыныптан тыс уақытта пайдаланылады. 5. Полипропилен – табиғи газдан алынады. Өте жұқа, полиэтиленге ұқсас. 6. Поролон – синтетикалық материал. Поролон көмірқышқыл газынан алынады. Поролон өте жеңіл, суды бойында жақсы ұстайды. Жұмсақ мебельдерді жасауда пайдаланады. Целлофан – түрі мөлдір, қалындығы 0,01-0,06 мм заттарға, тамақ өнімдерін орауда кеңінен қолданылады. Жарамсыз материалдар (бросовы материалы) – көбіне үй шаруашылығында қолданылмай, керексіз лақтырылып тасталынады. Мысалы: пластмасс қақпақтар, жіптің катушкалары, дәрі-дәрмектің ыдыстары, тіс ысқыш пастаның сырты [1]. 

2.Тәжірибе.Өртенуі.
Біз дәл осы заттардың қиындыларын алып,кезекпен өртеп,бақыладық.Жұмыс жасанды әуестікте сығындының шкафында өтті.Өртеу кезінде қағаз тез жанып кетті, жүннен жақсы иіс сездік,ал пластикпен резиннен – өткір жағымсыз иіс пен қара түтінді байқадық.Тұжырым: пластикті өртегенде улы түтін шығып,ауаны ластап,және адам денсаулығына кері әсер етеді.Пластик шөлмектерді өртеуге де,лақтыруға да болмайтынына көзіміз жетті.Осы нәтижелерді растау үшін біз мынандай тәжірибе жасадық.Өз ауламызға 2013 жылдың қыркүйек айында біз жерге пластик шөлмекті,полиэтилен дорбасын және қағазды көміп тастадық.Ал 2014 жылдың наурыз айында біз көмгенімізді ашып,пластик шөлмекте,дорба да дым өзгермегенін көрдік,ал газеттен дым қалмаған.Өзіміздің бұл тәжірибеміз тағы да пластиктің жерде шірімей,тек ластайтынын дәлелдейді.


3.3.Қолданған шөлмектердің пайдаға асуы.
Шынымен де пластик ыдыстардан пайдалы нәрселер жасауға болады. [6]Ғаламторды ақтара отырып,біз пластик ыдыстардан жасалған әр түрлі нәрселерді көріп,өзіміз үйден олардың бірнешеуін жасадық. [4] Мысалы: олардың ішінде бақшаны сәндейтін гүлдер,көбелектер,қарындаш қалам салуға ыдыстар,гүл құмыралары т.б. әдемі қолөнерлері бар.Қиялымызға ерік беру арқылы жоқтан бар жасауға болатынын дәлелдедік. «Гелиос» жанармай бекетінде әдемі етіп көлік дөңгелегіне жапсырып, боялған пластик шөлмектерін көрдік.Шарбақтың сәнін келтіріп тұр.Адам баласының қиялында шек жоқ деген осы ғой.[8]

1938 жылы АҚШ-та алғаш рет мойынтірекке (подшипники) арналған шарлар, киім, балық ауларын және теннис ракеткаларының ішектерін және т.б. заттарды жасайтын нейлон алынды. Оны жасауға Нью-Йорк және Лондон ғалымдары қатысқандықтан, оның аты осы екі қаланың «Nylon» алғашқы әріптерінен құралған.

Барлық пластмассалар мен жасанды талшықтар – қосындылардың ерекше тобы. Олар «полимерлер» деп аталады. Барлық полимерлер бір-бірімен байланысты ұсақ молекулалардың тізбегінен тұрады.

Дегенмен көптеген жасанды материалдар, соның ішінде пластмассалар табиғатта ыдырамайтындықтан, қоршаған ортаны ластауда. Сондықтан қазіргі таңда ғалымдар тікелей шикі мұнайдан өндірілмейтін, экологиялық таза пластмассаларды жасау жолында белсенді қызмет атқаруда. 

http://karabalyk.kostanay.gov.kz/informatsiya-dlya-naseleniya/pamyatka-po-plastmassovym-otkhodam/img1769809744_173812291042967.jpg

     Пластик өндірісінен бастап кәдеге жаратылғанға дейін қоршаған ортаға елеулі зиян келтіреді. Пластикалық өнімдерді шығаратын зауыттар жылына атмосфераға 400 млн. тоннаға дейін көмірқышқыл газын шығарады және бүгінде жануарлардың шамамен 800-дей түрінің пластикті жеп қоюына байланысты және пластикпен улану салдарынан жойылып кету қаупі төніп тұр.

Бір реттік қалталар қаланың кәріз жүйесін толтырып тастайды және су басу қаупін тудырады, пластмасса қоқыстар, туризм саласына зиян келтіре отырып, демалуға арналған орындарды, жағалаулар мен жағалау аймақтарын ластайды.

Қазақстанның мұхиттарға шығуы болмағынына қарамастан, мұхиттардағы пластмассалар, әдетте, жыл бойында ыдырайды, бірақ толықтай емес және бұл процесс барысында бифенол А және полистирол сияқты улы химикаттар белгілі бір пластмасса түрлерінен суға түседі. 2012 жылы әлемдегі мұхиттарда шамамен 165 миллионтонна пластик қалдықтары бар деп есептелген. 2014 жылғы бағалау бойынша мұхит бетінде 268 940 тонна пластик бар, ал пластикалық қалдықтардың бөлек бөлшектерінің жалпы саны 5,25 триллион тоннаны құрайды.

Пластикалық ластану - су қоймаларының ластануы (өзендерге, көлдерге, теңіздерге антропогендік қалдықтарды тастау), бір реттік пластикалық бөлшектермен, пластикалық торлармен және т.б. судың ластануы. Жыл сайын шығарылатын пластмассадан жасалған өнімдердің көп мөлшері бір рет қолдануға арналған: әдетте бір жыл ішінде бір рет пайдаланылатын бір реттік орауыш заттар немесе өнімдер.

Пластиктің екі жүз жылға жуық уақытта ыдырайтындығы белгілі. Пластмассалар жерге түскенде ұсақ бөлшектерге ажырайды да, өзінен қоршаған ортаға химиялық заттарды бөле бастайды. Жер асты сулары арқылы пластиктің ұсақ түйіршіктері және оның химиялық заттары ең жақын су көздеріне түседі, бұл жануарлардың жаппай қырылуына әкеледі.

ТҚҚ үйінділерінің полигондары үнемі пластмассаныңәр түрімен толтырылып тасталған. Бұл қоқыстарда пластиктің биодеградациясын жеделдететін көптеген микроорганизмдер бар. Биоыдырайтын пластиктерге келер болсақ, олар ыдыраған кезде метан бөлініп шығады, бұл атмосфераға диоксиндер мен фурандар бөліп шығаратын өте күшті парниктік газ болып табылады.

Пластмассалар құрамында пластиктің түріне байланысты көптеген химиялық заттардың түрлеріболады. Пластмассаның жан-жақты қолданылуының негізгі себептерінің бірден-бірі құрамына химиялық қосылуы болып табылады. Пластмасса өндірісінде пайдаланылатын кейбір химиялық заттар адамдардың тамақ тізбегінің нәтижесіндежұтылу қаупін тудырады.

Сондай-ақ, пластикалық ластанудың әсерінен жануарлардың да улану қаупі бар, бұл өз кезегінде адамға азық-түлік өнімдерін жеткізу барысына кедергі келтіруі мүмкін.

Пластикалық ластану ірі теңіз сүтқоректілеріне өте зиянды әсер ететін заттар ретінде сипатталған және «Introduction to Marine Biology»кітабында олар үшін «ең қауіпті қатер» деп аталды (пластмасса жануарлардың асқазан-ішек жолдарын бекітіп тастайды, теңіз сүтқоректілері пластмассалық торларда шырмалып қалады да, оның соңы өлімге немесе ауыр жарылуларға және жараларға алып келеді).

Өркениеттің заманауи игіліктері көбінесе адамдар үшін жайлылық жаратып қана қоймай, табиғатқа орны толмас залал келтіреді. Тек соңғы 10 жылда ғана әлемде өткен ғасырмен салыстырғанда пластикалық өнімдер көп өндірілді.

Бір реттік ыдыс, қалталар, қаптамалар, бөтелкелер және түрлі ыдыстар – біз күнделікті «өндіретін» пластикалық қалдықтардың ең көп тараған түрлеріне жатады. Қазақстанда қалыптасқан көлемнің тек 28,7 пайызы ғана қайта өңделген және адам өмірінде және тұрмыстық шарттарда қайта қолданылады.

2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап ҚР экологиялық кодексінің 301-бабына сәйкес полигондарда пластмасса, пластика, полиэтилен қалдықтары және полиэтилентерефталат орамасы; макулатура, картон және қағаз қалдықтары; құрамында сынап бар лампалар мен аспаптар; шыны сынықтары; түсті және қара металдар сынықтары; литий, қорғасын-қышқыл батареялары; электрондық және электр жабдықтары қалдықтарын көмуге тыйым салу енгізіледі.

2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап тамақ қалдықтарын және құрылыс материалдарының қалдықтарын полигондарда көмуге тыйым салынады.

Пластмассалар— иілгіштік қасиеті бар, сондықтан белгілі бір жағдайларда тиісті пішінге келтіруге болатын, жоғары молекулалы органикалық заттар негізінде жасалатын материалдар. Иілгіштік қасиет — дененің сырткы күш әсерінен пішінін өзгертіп, ол әсер тоқталғаннан кейін де сол өзгерген пішінін сақтап калу касиеті. Иілгіштік касиет пластмассалардан баска заттарда да болады. Мысалы, саздың иілгіштік касиеті оны түрлі пішінге келтіріп, бұйымдар (қыш ыдыстар, т.б.) жасауға мүмкіндік береді. Сондай-ак ермексазды (пластилинді) осындай иілгіштік ңасиетіне байланысты өр түрлі мүсіндер жасауға пайдаланады.

Пластмассалар жасауға колданылатын жоғары молекулалы заттар көбінесе шайырлар деп аталады. Пластмассалар кейде тек шайырдан ғана жасалады, басқаша айтканда, жоғары молекулалы заттың өзінен ғана кұралады. Мысалы, полиэтилен тек этиленнің полимерлену өнімінен түрады. Көп жағдайда пластмассалардың күрамы күрделі болады.

Қазіргі кезде бір-бірінен күрамындағы толықтыргыштарга, пластификаторларда, пцрақтандырғыштарга (стабилизаторлар) жөне басқа қурауыштарына, ең алдымен, байланыстырушы ретінде қай полимер қолданылатынына қарай пластмассалардың әр түрлі сорттары мен түрлері шығарылады.

Пластмассалардың кұрамына кіретін заттарға байланысты қасиеттері де алуан түрлі болады. Мысалы, ағаш ұнтағы, мата, асбест, т.б. пластмассалардың механикалық беріктігін . арттырады. Егер өте жай кебетін органикалық сұйық заттар қосса, иілгіштігін арттырып, морттығын жояды, бояғыштар тиісті рең береді.

Б асқа полимерлер сиякты пластмассаларды да екі типке бөледі: стикалың, оларды термопластар деп атайды және термо реактивті, яғни реактопластар. Бүлай бөлу, негізінен, пластмассадағы Ньістьірушы полимерге катысты аныкталады. Термопластикалық шайырлар кыздырғанда жұмсарып, иілгіш болады да, суытса — қайта қатайып, өздерінің алғашқы касиеттерін сақтап қалады. Ондай шайырлардан бұйымдар жасау үшін өуелі иілгіш күйіне дейін қыздырып, соңынан пішін беріп, суытып, бірнеше рет пайдалануға болады. Термопластикалық шайырлар катарына полиәтилен жөне полихлорвинил сиякты сызыктык күрылымды полимерлер жатады.

Термореактивті шайырлар термопластикалық шайырларға керісінше кыздырғанда, иілгіштік касиетінен айырылады, балқы-майтын және ерімейтін күйге түседі. Себебі қыздырған кезде сызықты молекулалардан кеңістіктік күрылымды молекулалар түзіледі. Термореактивті шайырлар қатарына, мысалы, фенолформальдегид шайыры жатады. Мұндай материалды жаңа бүйым жасау үшін қайта өңдеуге болмайды, өйткені ол кеңістіктік кұрылым түзеді, ал бұл кұрылым қажетті иілгіштік касиетін жояды.

Пластмассаларөндіруауқымыжағынан полимер материалдарыарасындабіріншіорыналады. Олардыңмеханикалықберіктігіжоғары, тығыздығы аз, химиялыктөзімді, жылужәнеэлектрокшаулағыштығыжақсы, т.б. қасиеттеріболады.

Пластмассалардытиімдішикізаттарданөндіреді. Олармехани-калыкөңдеулергеонайберіліп, одантүрлібүйымдаржасалады. Мүныңбөріолардыөндірістіңбарлык. салаларындажөнеауылшаруашылығында, техникадажөнекүнделіктітүрмыстакеңіненпайдалануғамүмкіндікбереді.

Бірғанаполимердіңнегізіндеөртүрліматериалдаралуғаболады. Мысалы, каучук кебінеэластомерліматериалдаралуғақолданылады. Сонымен катар кейдеталшыктықабыршақтыматериалдаралуғанемесебүйымдарбетінқаптауға да колданылады. Ал кәдімгі пластик — эбониттікүрамында 30—50% күкіртжәне каучук бар коспанытермоөңдеуаркылыалады.

Пластмассалардынегізгіколданылусаласынабайланысты бес топқабөліпкарауғаболады: конструкциялық, электпр- және радио-техникалық, антикоррозиялықжәнебцлдіргішорталарғатұрақты, дыбысжәнежылуоқшаулағыштар.

Әралуанматериалдардыңжақсыкасиеттеріпластмассалардатабылады. Сондыктантехникалыккөптегенмәселелердішешкендепластмассалареңкеректі, тіптібаламасыжоқ материал бопсаналады. Мысалы, болаттыалатынболсак, олөтеберік, меншіктісалмағыауыр, мөлдіремес, электрденкорғайалмайды. Ағаштыалсак, олжеңіл, біракберікемесжәнешіритін материал, пластмассалар осы күрделіталаптардыңбарлығынөтейалады. Олардыңарасынанберік те жеңіл, мөлдіржәнесынбайтын, электркорғағыштыккасиеттеріжоғарыжәнебасқа да сапалықасиеттері бар түрлерікездеседі. Мысалы, химиялык, төзімділігі алтын мен платинаданжоғары, үйкеліскоэффициенті өте төмен не жоғары, т.б. материалдар да бар.

Алуантүрліқасиеттері бар пластмассаларжасаумүмкіншілігізор, өйткеніолардыалуғаболатынмономерлертүрлері де шексіз. Оныңүстіне, әртүрліқосымшакұрауыштарараластырып, пластмассаларкасиетінөзгертугеболатынынжоғарыдабілдік. Мысалы, өтежеңілпластмассалар — пенопластаркұрамына газ түзе (азот, көмірқышкыл газы) айырылатынзаттардықосыпқыздыруарқылыалынады. Бөлінген газ жұмсарғанпластмассаныүрлепкеуектендіреді. Ондайпластмассалар — болаттан 100 есежеңілжәнежылу мен дыбысөткізбейтінтамашаматериалдар. Олардансуғабатыпкетуденсактайтынкұралдар, жеңілжиһаздар, дыбыс пен жылуөткізбейтінматериалдар, тұрғынүйқабырғаларынжасайды. Сонымен катар ұшак, вагон жасауөндірісінде де колданыладыТолықтырғышретіндеграфиттіжөнекейбірбасқа да материалдардыпайдаланужылуауыстыруаппаратурасынжасауғакеректіжылуөткізгішпластмассалардыдайындауғамүмкіндікберді.

Толықтырғышретіндешыныталшықтарколданылғанпластмассаларөтеберікболады. Олардыкүштүсетінконструкциялардыжасауүшінпайдаланады. Мысалы, автомобильдер мен автобустардың, катерлердіңқораптарын, ұшақтар мен зымырандаржасауда да пайдаланады.

Жоғарысапалыштамптаржасауғаболатынпластмассаларалынды. Сондай-акпластмассалармедицинадатіспротездерін, сыныктарғапротездержасаудаколданылады. Пластмассалардыңтіптіқантамырлары мен өңештіалмастыратындары да болады. Хирур-гаялыккүрделіоперациялардатігуүшінколданылатынматериалдарешбірізқалдырмайорганизмгетарап, сіңіпкетеді.

Термопластикалықшайырларкыздырғандажұмсарып, иілгішболады да, суытса — кайтақатайып, өздерініңалғашқыкасиеттерінсақтапқалады. Ондайшайырларданбұйымдаржасауүшінөуеліиілгішкүйінедейінқыздырып, соңынанпішінберіп, суытып, бірнешеретпайдалануғаболады. Термопластикалықшайырларкатарынаполиәтиленжөне полихлорвинил сияктысызыктыккүрылымдыполимерлержатады.

Термореактивтішайырлартермопластикалықшайырларғакерісіншекыздырғанда, иілгіштіккасиетіненайырылады, балқымайтынжәнеерімейтін күйге түседі. Себебіқыздырғанкездесызықтымолекулаларданкеңістіктіккұрылымдымолекулалар түзіледі. Термореактивтішайырларқатарына, мысалы, фенолформальдегидшайырыжатады. Мұндайматериалдыжаңабұйымжасауүшінқайтаөңдеугеболмайды, өйткеніолкеңістіктіккүрылымтүзеді, ал бүлқұрылымқажеттіиілгіштіккасиетінжояды.

Пластмассаларөндіруауқымыжағынан полимер материалдарыарасындабіріншіорыналады. Олардыңмеханикалықберіктігіжоғары, тығыздығы аз, химиялыктөзімді, жылужәнеэлектрокшаулағыштығыжақсы, т.б. касиеттеріболады.

Пластмассалардытиімдішикізаттарданөндіреді. Олармеханикалыкөңдеулергеонайберіліп, одантүрлібұйымдаржасалады. Мұныңбәріолардыөндірістіңбарлық. салаларындажәнеауылшаруашылығында, техникадажөнекүнделіктітұрмыстакеңіненпайдалануғамүмкіндікбереді.

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. 2 Пластмасс шөлмектердің шығу тарихы


       Шөлмек – сұйықтықты ұзақ сақтауға арналған, биік, көбіне цилиндрлік пішінді, жіңішке тамақты, ыңғайлы тығыны бар ыдыс. Негізінде шыныдан жасалынады, соңғы кезде полимерлік материалдан (пластмассадан) жасалған шөлмектер кеңінен таралуда. Керамикадан, тастан жасалған шөлмектер сирегірек кездеседі. Табиғи «асқабақ шөлмектері» - калебас шөлмектері де болады екен. [3] Әр түрлі деректерді оқып, шөлмектің пайда болған кезі көне заманында екенін анықтадық. Алғаш шыны шеберханасы археологтармен Тель-эль-Амарне (Египет) жерінде табылған, ол шеберхана біздің заманымызға дейінгі 1370 жылғы болып анықталды. Ежелгі Египет адамдары шөлмектің пішініне аса мән берген, олар адам мүсіндері немесе бір көкөніске ұқсатып жасалған. Ақырындап техникалық озықтықтардың арқасында, шөлмектер сәндік зат ретінде емес саудада немесе үй тіршілігінде қажетті ыдысқа айналды.

Қазіргі кезде пластикалық шөлмектердің пішіні мен көлеміне ешкім таңқалмайды. Мынадай шөлмектер, шыны шөлмектерге қарағанда, жеңіл, әр түрлі пішінді, майысқақ және қауіпсіз болып келеді. Алғаш Pepsi пластик шөлмегі АҚШ саудасында 1970 жылы шықты. Қазақстан аумағында пластик шөлмектер, алғаш саудаға алкогольсыз «Кока – Кола», «Пепси Кола» сусындары келген кездері танымал бола бастады. Алғаш СССР аумағында Новороссийск қаласында пластик шөлмектердегі лимонад сусынын өндіретін заводты 1974 жылы «Пепси Ко» компаниясы ашты. Біздің кезімізде пластик шөлмектерді тек газды сусын және сыра өндіретіндер ғана емес және де косметикалық, парфюмериялық фабрикалар да пайдаланады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. 3 Пластик шөлмектерге қатысты экологиялық мәселелер


        Ертеректе босаған шыны шөлмектерді ақшаға тапсырып, сол шөлмектерді қайта өңдеуге әкететінін әжем әлі күнге дейін айтады. Ал қазір? Қазір пластик те, шыны шөлмектер де көшемізді күл-қоқысқа айналдырып жатыр![2] Және ол ғана емес! Ғаламшардағы пластикалық шөлмектердің шоғырлары, мұхиттардың үстінде қалқып жүрген аралға айналып бара жатыр. [3] Ғалымдар дабыл қағуда: Тынық мұхитта қоқыстың аса шоғырланған жерлері құралыпты. Мұның негізін құрайтын пластик пен мұнай қалдықтары.  АҚШ-та ғана пластик шөлмегінің өндірісіне жылда шамамен 18 миллиондаған мұнайдың баррелі кетеді.

 Ғаламторды қарап, біз келесі мәліметтерге тап болдық: қағаз жер астында – 1 айда шіриді екен, банан қабықшасы – 6 айда, жүн – 1 жылда, ағаш – 13 жыл, консерв банкісі – 100 жыл, пластик шөлмек – 500-ден 1000 жылға дейін, ал шыны шөлмектің шіруіне 1 миллион жыл керек екен. [9] Адамдар өзі лақтыратын пластик қоқыстардан өздері шаршап кетті. Пластик қораптар шығып көптеген мәселені жойғанымен, дәл сондай мәселелер туғызды. Кезінде демалыс орындарында әкелеріміздің қалдырған қоқыстары қазір шаңға айналып кетті, ал біздің пластик шөлмектерімізді шөберелеріміз көретін болады, себебі олар «мәңгі».

Қоқыстардағы пластмасс бұйымдарды өртеу де өте зиян. Пластмассалар тез жанатындықтан өрттің шығуына себепші болуы да әбден мүмкін. Олар жанған кезде улы заттарды бөледі: көмірсутек оксидін, циан сутегін, хлорлы сутекті, акролеин, азот тотығын, түрлі  алифатикалық және хош иісті көмірсутектері. Ал, мәселен, көмірсутегінің қостотығы демалған кезде қандағы ауаны толығымен қысып тастауға бар. Бұл өте қауіпті. 

Сенбілі

  • 219