Мақала авторы

Ерлан Русланұлы

Хиуаз Доспанова атындағы жалпы білім беретін орта мектеп тарих пәнінің мұғалімі, педагог-модератор

Алтын Орданың қазақ мемлекеттілігіндегі орны

Алтын Орданың қазақ мемлекеттілігіндегі орны

Баймағамбетов Ерлан Русланұлы

Х.Доспанова атындағы жалпы білім беретін орта мектеп тарих пәнінің мұғалімі, педагог-модератор

«Ұлытау-2019» халықаралық туристік форумында Қазақстан Республикасының Президенті Қ.К.Тоқаев мынаны атап өтті: «Бүгінде біздің көптеген отандастарымызбен шетелдік жұртшылық елімізде Жошы хан кесенесінің бар екенін білмейді. Біздің борышымыз - ата-бабаларымыздың өсиеттеріне адал болу. Сондықтан біз Алтын Орданың негізін қалаушы Жошы ханды еске алуға міндеттіміз. Ұлытау халықаралық деңгейдегі этнографиялық туризмнің орталығына айналуы тиіс. Бұл үшін қажетті жұмыстар Алтын Орданың 750 жылдығын тойлау аясында басталуы тиіс».

Қазақстанның тарих ғылымы туралы сөз қозғағанда, советтік кезеңінен бастап Қазақстанда Ұлттық тарих тұжырымдамасы пайда болғанын атап өту керек. Онда «Ақ Орда» (Орда Ежен ұлысы) «Қазақ хандығының» түп бейнесі (прототипі) деп тезис түрінде қарастырылды, сонымен қатар, Алтын Орда туыстас, алайда шетелдік мемлекет деп саналды. Бұл дәстүрдің қалай пайда болғанын түсіну үшін, алдымен мәселенің тарихнамасын, деректердегі мәліметтерді және бұл дәстүр пайда болған әлеуметтік-саяси жағдайларды қарастыру қажет.

Қазақ жерінде Алтын Ордаға қатысты үш бірдей ұлы оқиға өткен мекен бар. Ол – Ұлытау, Сарайшық және Түркістан.

Ата тарих Сарайшық, Түр¬кі¬стан, Ұлытау, Отырардың Жошы ұлысы тарихымен астасып жат¬қанын жақсы біледі.

Ұлытауда Алтын Орданың негізін қалаушы патша Жошының моласы жатыр. Сәл әріректе, алты алашқа қастерлі Алаша ханның зираты тұр. Қазақ шежіресінде бұл кісі «хандардың атасы» деп әспеттелуіне қарағанда, бұл күллі әлем шарқ ұрып, іздеп жүрген Шыңғыс Ханның қабірстаны болуы да бек мүмкін. Осы Ұлытауда, Орданың абыройын соңғы рет көтеріп кеткен хан Тоқтамыс пен қазақтың батырлық эпостарына арқау болған Едіге қолбасшы да мәңгі тыныштық тапқан.

1999 жылы 3 қыркүйекте Сарайшық му¬зей-қорығының ашылу сә¬тінде Елбасы Нұрсұлтан Назар¬баев: «Міне, мынау Ақ-жайық¬тың суы шайып жатқан Сарай¬шық Еуразияның апайтөс даласындағы көптеген елді өркениет пен ерлікке, бірлік пен тірлікке, ақыл-парасат пен бауырластыққа баулыған Алтын Орда елінен қалған сары жұрт. Ол Қасым хан билік құрған тұста Қазақ хандығының астанасы болды. Сарайшық топырағы қасиетті, өйткені бүкіл түркі әле¬міне ортақ Алтын Орда хандары – Тоқта, Жәнібек, Берді¬бек, ноғайлының билеушісі – Охас, одан бергі Қасым хан сияқты атақты хандарымыз бен батырларымыздың жаны осын¬да мәңгілік жай тапты. Оны еліміздің алғашқы пантеоны десек те болады» деп ортаға-сырлық Сарайшықты асқақтата жоғары бағалаған болатын. Демек, Сарайшық күллі Еуразияның тағдырын шешкен шаһар болған бір кездері. Орыс княздары қаласын билеуге ұлықсатты осы Алтын Орданың астанасына келіп алатын болған. Бұл қалада Сартақ, Берке, Тоқтақия, Әз-Жәнібек секілді Алтын Орданың ұлы, атақты хандары жерленген. Қасым ханның тұсында Сарайшық қазақтың астанасына айналады. Сол патшамыздың соңғы демі осы қалада таусылыпты.

Түркістан – күллі түріктің рухани астанасы, барша түріктің алтын бесігі болған қала. 1598 жылдан бермен Қазақ хандығының астанасы ретінде танымал. Міне, осы үш локацияны әлемдік деңгейде насихаттай алсақ, шіркін, хистори-туризмнің меккесіне айналар ек?! Алтын Орданың құрылғанына осы биыл 750 жыл. Біз арман-ұсыныста жүргенде Татар тарихшылары жыл басынан бері халықаралық деңгейде конференциялар ашып, фильмдер түсіріп бастап кетті. Ал біз неге шау тартып қалдық? Неге белсенділік жоқ?

 

Бату, Берке хандардың империясын қандай да бір атпен атау керек болса, «Жошы ұлысы» немесе «Ұлық ұлыс» деген дұрыс болады. Ал енді «Қазақ хандығы – Ақ Орданың мұрагері» деген сөз – «Ресей империясы – Кремльдің заңды жалғасы» деген сияқты ақымақ анықтама. Қазақ жері, Жетісуды есептемегенде, түгелдей Жошы ұлысының құрамына кірді. Алтын Орданың хандарына сүйеу болған негізгі күш, жұрт – қазіргі қазақты құрап отырған Найман, Арғын, Қыпшақ, Керей секілді тайпалар еді.

«Алтын Орда, ордалық хандықтардың тарихы – Қазақ даласының жаңадан қалыптасып келе жатқан орыс мемлекетімен белсенді қарым-қатынасының басталған уақыты есебінде аса маңызды болып табылады».

Елбасы Н.Ә. Назарбаев өзінің Ұлытауда берген сұхбатында Алтын Ордадан (Ақ Ордадан емес) бергі қазақтардың сабақтастығы желісін іс жүзінде белгілеп берді. Алтын Орда жайында айтылған сөзге, Алтын Орданы саяси тұрғыда пайдалану туралы бұрыннан да жазып жүрген, тек Т.А. Козырев қана мән берді. 2014 жылдың желтоқсанында Н.Ә. Назарбаев Алтын Орданы Қазақ хандығының негізін қалаушы деп тағы да жариялады. Осыған ұқсас мәлімдемелерді Г.А.Лукашенко, А.Ш. Атамбаев, П.Своик та жасады. Сонымен қоса, дәл осындай көзқарастағы пікірлерді ғалымдар да білдіреді. Мәселен, башқұрт ғалымдары: «Жошы және Батый хандар ұлыстарының тікелей ұрпақтары ретінде өздерін бірінші кезекте қазақтар, ноғайлар және қырым татарлары санай алады» ,- жазады.

Тарихы даму тарихы ежелгі және ортағасырлық өзекті проблемалардың бірі болып табылады қазіргі заманғы тарихнама. Қазақ халқы мен қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуының маңызды кезеңі орта ғасырдан кейін болып табылады. ХIV-ХV ғғ.қазақ халқының қалыптасу және оның этникалық аумағын қалыптастыру процесі аяқталды. Қазақ ұлтының және Орталық Азия аймағындағы басқа да бірқатар түркі халықтарының, Еуразиялық далалардың, сондай – ақ екінші мыңжылдықтың ортасына қарай қалыптасқан этникалық негізін (қырғыз, өзбек, ноғайшылар, татар, қарақалпақов және т.б.) иран, түркі, моңғол тайпалары мен халықтары, скифтер, сарматтар, сақ, үйсін, қаңғюев, ғұндар, түркілер, түргештер, оғыздар, қарлұқтар, қимақтар, қыпшақтар мен наймандарға дейін құрады. Қазақстан мен аралас облыстардың аумағында әр түрлі кезеңдерде мекендеген басқа да этностар, арғындар, кершв, конграттар, Жалайыр, дулаттар, маңғыт және басқа да этностар.

Бұл халықтардың тарихымен көптеген ғасырлар бойы Қазақстан аумағындағы мемлекеттіліктің эволюциясы байланысты. Ол мұнда дотүрік (сақ, Усунь), түркі, моңғол дәуірінде дамыды. Еуразия даласындағы автохтонды және қоныс аударған тайпалар мен халықтардың мыңжылдық геосаяси және әлеуметтік-мәдени байланыстары едәуір дәрежеде Қазақстан даласында шоғырланды. Дәл осы аумақта көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егіншілік, сондай – ақ қала мәдениеті, – сақтардың, үйсіндердің және қангюевтің, Батыс түрік және Түркеш қағанаттарының, оғыздар мен қимақтар мемлекеттерінің, Қарлұқ және Қыпшақ хандықтарының мемлекеттік түзілімдерінің жұмыс істеуі барысында, сондай – ақ Моңғол империясының дериваттары-Жошы мен Шағатай ұлыстары құрамында негізгі түйіндер анықталды.қазақ халқының этногенезі, оның дамуының саяси, мемлекеттік формалары.

Орта ғасырдан кейін қазақ халқының және оның мемлекеттілігінің дамуында Могулистан (оның құрамында – Жетісу), Ноғай Ордасы (Батыс Қазақстан), "көшпелі өзбек мемлекеті" немесе Әбілхайыр хандығы (Орталық және Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік Түркістан бөлігі), әсіресе, бірінші кезекте, Ақ Орда сияқты мемлекеттер маңызды рөл атқарды. XIV-XV ғ. бірінші жартысында Қазақстан аумағында тайпалардың этникалық құрамы тұрақтануда, әртүрлі тайпалық бірлестіктер өкілдерінің этномәдени ерекшеліктерінің ортақтығы нығаюда,оларға біртұтас халықтың этникалық аумағына кіретін белгілі бір аумақтар бекітіледі. Тарихи, археологиялық, этнографиялық, антропологиялық және лингвистикалық деректер материалдарының жиынтығы қазақ халқының қалыптасуының ұзақ процесі негізінен осы кезеңде аяқталғанын көрсетеді.

XIV-XV ғасырларда экономикасы аралас (көшпелі мал шаруашылығы және отырықшы-егіншілік, сондай-ақ қалалық) облыстардың табиғи интеграциясы негізінде Біртұтас экономикалық аймақтың қалыптасуы барлық қазақ жерлерін бір саяси құрылымда – бір, жеткілікті дәрежеде орталықтандырылған мемлекет-Қазақ хандығында біріктіруге жағдай жасады. Қазақ хандығы жоғарыда аталған мемлекеттерге, оның ізашарларына қарағанда, кең және берік этникалық негіз – қалыптасқан қазақ халқы болды. Қазіргі Қазақстан өңірінің тарихында алғаш рет Шығыс Дашт-Қыпшақ (Қазақстанның дала аудандары), Жетісу (Оңтүстік-Шығыс Қазақстан), Түркістан (Оңтүстік Қазақстан) тайпалары бір мемлекетке біріктірілді. ”

Қазақ тарихшысы Қадырғали Жалайыри белгілі. Оның "Жамиғат-таварих" кітабы – алғашқы қазақ тарихи еңбегі, мазмұны бойынша өте Алтын Орданың кітабы: ол Қазақ хандығы мен Алтын Орданың тікелей байланысын көрсетеді, оның тарихына ішкі көзқарас береді.

Алтын Орданың Қазақстанның рухани мәдениетіне әсері – Ордадан, Берке хандарынан және Өзбекамадан біздің дәстүрлі ханафи мазхабымыз суннизмаға, оның ұтымды тәсілі мен төзімділігіне айқын әсер етті. Қазақстан аумағында Алтын Ордамен байланысты көптеген жазба деректер мен мәдени ескерткіштер бар. Мысалы, тарихшыларға Қазақстан Алтын Орда дәуірінің эпиграфиялық ескерткіштерінің (құлпытас жазуларының) саны бойынша Орталық Азиядағы "чемпион" болып табылатыны жақсы мәлім.

 

  • 29

Бос мұғалімді іздеу...